Gleaning lessons from School of Life (Mga Dulang Walang Pinag-aralan)

Our happiness as a nation is not of an insouciant kind. We are not afforded to experience this blithe and unconcerned happiness because the consequences can be devastating for reasons we all know by heart.

However, this does not mean we have already given up on happiness or humor altogether, in fact we are one of the happiest people in the world (that is, if we take humor and happiness as interchangeable). Despite the harsh living conditions that are at first glance incapable of supporting happiness, we can still make fun of the situation and ourselves. Something that most foreigners think is laughable if not ridiculous.

Without this adaptive mechanism, however, we would not be able to cope with the hardship of life in this country and we’d all end up lining up for a slot in the National Psychiatric Hospital, that is, if it exists at all.

Of course, we try to have a semblance of happiness in our lives giving rise to this distinctively Filipino way of redefining the phrase “pursuit for happiness”.

And this Filipino humor repeatedly manifests itself in the three plays that make up a set called School of Life in this year’s Virgin Labfest 5. It is the use of humor, in all its kinds, to drive a point or a commentary on the public school system, education, lifelong learning, and life that made this set truly a school of life.

Public School in the Philippines

Isang Mukha ng Pandaraya (by Oggie Arcenas, directed by Roli Inocencio)

The vision of the director for the play was well executed, and this is visible in the plays tight scenes and good timing. Considering that both the storyline and the theme of the play Isang Mukha ng Pandaraya are nothing new, the challenge of making the play feel fresh lies on the direction, and this successful attempt of its director Roli Inocencio is worth noting.

The carefully established contrast, a crucial element of the play, between the characters from the two sides, the counsels of the defense and prosecution and their clients, that the play requires is very distinct. Though in some cases one will have an uncomfortable feeling that he is watching a teleserye involving a cat fight between Judy Ann Santos and Gladys Reyes in the early 90s soap Mara Clara, except that the character of Isadora, the cheating summa cum laude, is not bitchy enough neither does she sound adequately intelligent for somebody graduating with the highest honor, although admittedly, she is more than scheming.

There are also aspects of the play, such as the distracting message alert tone of the chair of the Student Disciplinary Tribuna, that mock the university where the story of the play is based: the University of the Philippines, where a case involving students who committed cheating, a grave act in the University Code punishable with expulsion, but was downgraded to “misconduct”.

The play has too much negativity in it. Then again, if the realities it tries to imitate are negative in the first place, it is understandable therefore that pessimism can be sensed in all its parts. This sense of the negative foreshadows the conclusion the play chose or is forced to choose, an ending that the viewers already expect and anticipate because the prevailing realities of education in the Philippines dictates this kind of ending.

By trying to avoid sounding like delivering a sermon, the playwright gave in to the pressure of ending this play the way he ended it. An unwise decision, I believe; a decision that unburdens the writer to suggest a solution to the problem. A no-brainer conclusion that even the final implied act of Amor biting off the penis of the chair of the Students Disciplinary Tribunal did nothing to recover the depth the play has sunk.

Ang Huling Lektyur ni Misis Reyes (by Tim Dacanay, directed by Hazel Gutierrez)

It must have been a daunting challenge for the only character of this play, Misis Reyes, to do a monologue and to continuously amuse the audience the entire time she gives her last lecture before she resigns.

Her lecture on dissonance is impeccably clear and engaging. Her lessons on life interspersed between her Music class is more effective than any Values Education in high school or Philosophy courses I took in college. Her last lesson on sex, told without restraint but with full sensitivity on the issue, is better in driving the point than the all the sermons in the pulpit of the Church on the subject.

Misis Reyes becomes an animated character because of the personality the actor bestowed on her. In Misis Reyes I saw images of the countless, untiring teachers. I even saw in her the image of my mother who is also a teacher in the public high school where I graduated from.

These teachers at some point were idealists like anyone of us who also hoped to change the system and improve the way knowledge is taught and used. But like the imaginary sister principal, the system does not admit change as quickly as we would have wanted.

For some, the decision, although hard, is to give in to the system and give up the hope, but for Misis Reyes it is to become a better mother to her son, to give up for now, and to give her last lecture that defies rules, to be a rebel, if need be, all for the sake of her students who need to learn what they have to learn about their own bodies and sexuality.

This is a play I would love my mother to see and all my teachers who taught me the best lesson I’ve learned: going against the current.

MPC (Mababang Paaralan ng Caniogan) (by Job Pagsibingan, directed by [I could not remember her name but she was this very gorgeous lady who demolished that night my stereotype of a theater director] and mounted by the actors of Dulaang Sipat Lawin)

Everything in this play is meant to be funny and comical: the oversize props, the actors dressed in cute primary school uniforms, these same actors’ affected way of delivery of their lines, the teacher’s bright uniform and clownish make up, the unpredictably witty and satirical exchanges of lines, the situations, and its no-holds-barred parody of the truths about the public education system in the Philippines.

The effect of sensing truths is not static; it is dynamic, amorphous, myriad. Our reaction to them can also be varied depending on our own experience of them and how they are presented. Job Pagsibingan represented all these truths he knows in his play Mababang Paaralang ng Caniogan with utmost sensitivity and outright humor.

It dawned on me while watching the play that there are eerie similarities in the experience of all Filipinos who attended public schools anywhere in the country. The play is set in Bulacan, I studied in South Cotabato, but everything that the three students – Pelis, Didai, and Erwin – have gone through is exactly the same things my classmates and I experienced in Dole Cannery Central Elementary School in Polomolok.

I laughed almost to a point of hyperventilating because I saw myself in all the three characters; my teachers in the harsh but loving, dedicated but fatigued Miss Magnaye who, like all other public school teachers, has to resort to selling goods if only to make both ends meet; and my fear of the leaders in the chills-and-shudders-causing district supervisor who left indelible fears we all have on people of superior ranks.

The play has not introduced any new perspective on the failure of the country’s public school system. This has been repeatedly tackled in all other plays whose object is to shed light on the already glaringly corrupted system. This truth is not something that we can easily laugh about. But the methods the play uses to treat its conflicts, a blunt commentary on this already tired topic and that nostalgia-inducing scenes between the three students and with Miss Magnaye, make this play truly memorable.


At the end of the day (forgive my use of this cliché) a theater’s success does not depend on whether it has caused us to ask profound questions about society’s ill, man’s place in the world, life in general, or to cause us to intellectualize on the motivations of the characters.

If it touched baser human needs to laugh and to cry and inspired primitive emotions such as anger, fear, love, happiness in it viewers then it is already more than enough. That theater is aready successful.

Muling Pagbisita: Rebyung Panteatro ng Tatlong Dula

Ang rebyung panteatrong ito ay aking iniaalay sa kaibigan kong si Nikos na ngayon ay nasa bansang Thailand upang pansamantalang iwanan ang Maynila at kung anumang mga bagay na may kinalaman sa lugar na ito.

Bagama’t kadalasan ay nagkakasalungat ang aming mga opinyon sa mga bagay bagay, sisikapin kong maging obhektibo, ngunit alam kong ito’y imposible, nang sa gayon ay magkaroon ng atmospera ng pagkakaroon ng distansya at hindi iisipin ng aking kaibigan na ako’y gumagawa na naman ng isang editoryal patungkol sa mga bagay na dapat sana’y panatilihin na lamang sa kung ano at saan sila, gaya ng mga usapan sa Starbucks.

Binalak naming panuorin ang set na ito, subalit sa isang di inaasahang pagkakataong dulot ng di-miminsang pagmamadali at hindi pag-anda sa mga mumunting detalye ay iba ang set ng mga dula ang aming pinanuod. At dahil na rin sa pagkagusto kong ma-i-share sa kanya ang aking karanasang panteatro noong nakaraang gabi, minabuti ko nang sumulat patungkol sa tatlong dulang iyon na hindi na naming napanuod na magkasama.

Masasabi kong hindi nasayang ang ginawa kong paglalakad galing estasyon ng LRT sa Buendia papuntang Cultural Center of the Philippines (kulang-kulang ay tatlong kilometro) malapit sa Roxas Boulevard at ang di ko pagkain ng agahan at tanghalian upang makabili ng ticket na nagkakahalaga ng 200 piso. (Ang una’y hindi po pagmamalabis at naglakad talaga ako ng ganoon kalayo; ang ikalawa’y pagbibiro lamang po!)

Sa pagsulat ng mga rebyu sa ibaba, naisip ko ang kahalahagahan ng pagganap ng mga tauhan sa isang dula. Ang kagandahan ng kwento o kawalan nito ng kwenta ay nakasalalay ng malaki sa ng mga tauhan. Sa gayon, ang mga rebyung ito ay pagsibad sa kwento sa kabuuan at pagtingin sa pamamaraan ng actor at aktres sa tatlong dula.

Ang Kalungkutan ng mga Reyna (by Floy Quintos, directed by Floy Quintos)

Kung ako ang tatanungin, sa lahat ng mga napanood kong mga dula sa Virgin Labfest V, ito na siguro ang pinakamahusay ang pagkasulat at pagkaganap. Ang karakter ng reyna na si Yolanda Cadiz ay parang hinugot sa katotohanan ng bawat isa sa atin, isang karakter na puno ng buhay who can inspire pathos, rage, pity, pagka-inis at kung anu-anupang gamut of human emotions.. Isang lider na nabitag sa pagpapasakanya ng sobrang kapangyarihan, at ang pagdiskubre na hindi lamang magandang motibo ang kailangan upang mapatakbo ang isang bansa.


Lubhang makatotohanan ang kanyang pagganap na kung ilang beses akong nakaramdam ng paninindig ng balahibo – paano kung ganito nga mag-isip ang mga lider natin? paano kung itong mga bagay nga mismo ang kanilang itinuturing na pinakamahalaga: ang bagay na hairstyle sa kanila (apple cut ba o ang wastong tawag dito na bob cut)?

Ito’y kwento rin ng beauticiang si Marcel na iba ang pananaw sa kanyang trabaho, na ito ay isa ring bokasyon, na sa kabila ng “kabaliwan” ng reyna ay nanatili pa ring matapat hanggang sa huli. Lubhang kumplikado ang mga emosyong pinakita ni Marcel, mula sa kanyang pagdadalawang isip, pagkwestyon sa mga kakaibang pananaw ng reyna patungkol sa konsepto ng monarkiya, ang kanyang pagka-awa, hanggang sa kanyang lubusang pagkawak bilang tao sa katapusan ng kwento.

Bagama’t puno ng katatawanan ang kwento, ito’y umaapaw rin ng mapapait na parodya ng pulitika sa Pilipinas. Na sa huli’y di rin nakasalalay sa lider o sa uri ng pamahalaan mayroon ang isang bansa upang ito’y magbago at maging maunlad, na sinumang magmadali na baguhin ito gamit ang mga mababaw na pamamaraan ay naitadhanang mabigo, na ang mga mamamayan pa rin nito ang magdidikta kung kailan at sa paanong paraan nila gustong magbago. Sapagkat ang pagbabago, sa monarkiya man o demokrasya, ayon kay Marcel, ay nangangailangan ng libong taon at hindi ang basta-bastang pagbabago ng istilo ng buhok, pagpatong ng koronang hitik sa hiyas sa ulo ng isang isang reyna, o pagtugtog sa marching tune ng kantang Somewhere Over the Rainbow ni Judy Garland.

Bukod sa paraan ng panulat, maingat at detalyado rin ang paggamit ng direktor sa ilaw. May mga puntong nagdudulot ng takot ang mukha ng reynang si Yolanda dahil sa ilaw na nakapwesto sa bandang paanan niya, at sa ibang panaho’y awa o dili kaya’y pagkatuwa.

Ang dulang ito ay naging epektibo dahil sa magaling na pagsasama ng katatawanan at opinyong pulitikal. Ito’y epektibo dahil sa paggamit nito ng naratibong alam nating interesado tayong lahat, kwento ng mga taong naka-upo sa trono. Ito’y epektibo dahil sinagot nito ang ating mga mabababaw na katanungan: ano kaya ang mga pinag-uusapan ng mga lider? ano kaya ang laman ng mga matters of state? ano kaya kung magkaroon ng reyna sa Pilipinas?

Parehong mabibigla at matatawa kayo sa mga kasagutan.

Uuwi na ang Nanay kong si Darna (adapted by Job Pagsibingan of the original Uuwi na ang Nanay kong si Darna by Edgar Samar, directed by Catherine Racsag)


Ang dulang ito ay mga kaganapan sa pantasya ng batang nasa elementarya patungkol sa kanyang nanay na nagta-trabaho bilang domestic helper sa Hong Kong o Japan. Masining ang ginamit na pamamaraan sa pagbuo ng set kung saan sa isang bahagi ng entablado ay nagku-kwentuhan ang mag-ama samantalang sa isang bahagi naman ay ang nanay na nakikipaglaban sa mga ‘kalaban’: mikrobyo sa bahay, dumi sa mga damit, at pagpapatahan sa kanyang alagang bata.

Simple ang kwento at walang masyadong aasahang pagsibad sa mga kwentong panlipunang kinakaharap ng pamilyang nahiwalay dahil sa pagta-trabaho ng isa o parehong mga magulang. Ang ganitong treatment ay husto lamang para sa isang kwento nagaganap sa pantasya ng isang paslit, sa ganang akin.

Ang pinakamalaking puna at ang mismong pinakamabigat na kahinaan ng dulang ito ay sa teknikal na aspeto. May mga pagkakataong wala sa tamang timing ang pag-iilaw, o ang pagtunog ng mga sound effects; kung minsa’y ang mga effects na ito’y di lumalabas kung kailan pinaka-kailangan sila ng tagpo. Lubhang mahaba at paulit-ulit ang mga labanan sa pagitan ng nanay at nang kanyang mga kalabang mikroboyo at dumi sa damit na sa huli pagkaumay na lamang ang mananatiling reaksyong makukuha mula sa mga tagapanood.

Isa ring malaking hadlang sa tuluyang konsumasyon ng dula ay ang kahinaan sa pag-arte ng lahat ng mga tauhan. Ang batang tauhan ay di-miminsang nauutal at halatang nakakalimot sa kanyang mga linya na buti na lamang ay ginagiya ng karakter ng kanyang ama. Hindi rin masyadong nagpakita ng emosyon ang nanay, na kung hindi sa kanyang maputing kili-kili na kung ilang beses pinakita, ay mananatiling flat ang karakter sa kabuuan.

Nangangailangan pa ng ibayong ensayo ang dulang ito.

Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-habal sa isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (by Rogelio Braga, directed by Nick Olanka)

Para sa isang galing sa Mindanao, aaminin ko pinaka-kritikal ako sa dulang ito na tinangkang sagutin ang mga tanong patungkol sa kinalalagyan ng Mindanao sa Pilipinas at ang naratibo ng diskriminasyon sa pagitan ng mga Muslim at Kristiyano, taga-itaas at taga-ibaba, taga-bundok at taga-patag, taga-Mindanao at taga-Maynila, mga bakla at straight.

Ang dalawang tauhan: si Bambi at Christian o Jamid, minsan sa kanilang mga buhay, ay parehong naging biktima ng diskriminasyon sa iba’t iba nitong mukha. Si Bambi bilang bayot na taga-labas, at si Christian bilang Muslim na Maranao. Isang araw habang naghihintay ng masasakyan si Bambi papuntang opisina ng kanilang NGO sa itaas ng bundok ay nakilala niya ang mapilit at gwapong drayber ng habal-habal na si Christian. Sa pagpupumilit ng drayber na pasakayin si Bambi sa kanayang minamanehong sasakyan ay nauwi ang kanilang usapan sa mga isyung kinakaharap ng Mindanao, ng mga bakla, korupsyon sa pamahalaan, at mga pangmamata sa mga Muslim.

Lanao Lake

Sa kalagitnaan ng dula habang kung ilang beses bitawan ni Bambi ang katagang “putang ina! O puke ng ina!” hindi ako mapakali sa aking kinauupuan sapagkat nakaramdam akong sumobra yata sa dami ang pagkabanggit sa mga salitang ito. Kailanma’y di ako tumutol sa pagiging prangka ng mga tauhan sa pelikula man o dula, siguro’y dala na rin ng pagiging daynamiko ng midyum, subalit sa mga pagkakataong iyon ay hindi na naging kaayaayang paulit-ulit na marinig ang mga salitang iyon na binibitawan kung kailanman naisin ng tauhang si Bambi. It has completely dulled the effect of the otherwise emphatic expletive. Sa kabilang banda, magaling ang pagtangka ng karakter ni Christian na ibitaw ang kanyang mga linya na may tonong Maranao. Oo nga’t may mga pagkakataong eksaherado na ito subalit nagbigay ito ng kapansin-pansing contrast sa paraan ng pananalita ng dalawang tauhan.

May mga pagkakataon nawawala ako sa daloy ng kwento dahil sa sobrang daming isyung pinagpilitang ipasok ng manunulat ng dula sa kanyang dulang may isang tagpo. Ngunit masasabi kong mahusay pa rin ang kanyang paghabi sa kwento ng dalawang tauhan at kung paano sila nauuganay ng isang bagay: na sila’y parehong biktima ng diskriminasyon sa lipunang kinabibilangan nila.

Isang linya sa dula ang para sa aki’y lubusang inilahad ang tema ng gawang ito, na “sa buhay, may mga bagay na hanggang sorry na lamang talaga”. Na gaano man kalakas ang katagang putang-ina mo! upang daut-dauting ang isang putang nasa itaas ng puno na ang pangalang ay Gloria o maki-usap at magpumilit si Bambi na i-konsider ang application ni Jamid o Christian sa pinagtatrabahuhan niyang NGO, sadyang sorry na lamang ang makukuha nilang kasagutan.

Ang dulang ito, na halos ay magborder na sa pag-mo-moralize gaya ng karamihan sa mga dulang may kalakip na komentaryong panlipunan, ay nanatili pa ring matapat sa kanyang layunin – ang ilahad ang mga kwentong hindi na kadalasan pinakikinggan dahil ang mga taong kasangkot ay mga simpleng tao gayan ng isang bayot na naka-pink sunglasses o isang habal-habal driver ng isang motorsiklong Kawasaki na flat ang gulong.